2026-02-02

Düne kadar Kürtler’in avantajı olan seküler çizgi dezavantaja dönüştü

Cansu Çamlıbel

"Ortadoğu’da batının tercihiyle Sünni eksenli bir dünya kurulurken Kürtler eski dünyanın aktörleri durumuna düştüler. Son gelişmeler, Kürtlerin bu Sünni eksene eklemlenemeyecek bir yapı oldukları için bugün artık tercih edilmedikleri gerçeğini ortaya çıkarttı. Amerika’nın bugün HTŞ’ye gösterdiği teveccüh, sadece Suriye’den ibaret bir planlamanın parçası olamayacak kadar mübalağalı"

Türkiye’de devletin ‘Terörsüz Türkiye’ ismini verdiği bir projeyi yürütmekte olduğundan yaklaşık 15 ay önce haberimiz olduğundan beri, Suriye bu denklemin hep en önemli parçası olarak karşımıza çıktı. Zaten muhteviyatında hakiki bir barış ya da hakiki bir demokratikleşme olmayan bu sürecin bölgede yaşanacaklara paralel bir mayın temizliği motivasyonu taşıdığını da hızla anladık. Esad rejimi 8 Aralık 2024’te düştü, HTŞ Şam’a yerleşti, Suriye bu kez de 10 ay boyunca HTŞ ile Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) önce siyasi çekişmesine ardından da askeri kapışmasına sahne oldu. 2026 başı itibarıyla İran’a saldırma niyetini alenileştiren Trump yönetimi Ortadoğu’daki önceliklerini güncelledi ve artık bu aşamada HTŞ’nin çıkarları ve hedefleri açısından HTŞ’nin SDG’den daha kullanışlı olduğuna kanaat getirdi. Gelinen noktada aslında artık SDG yok, sadece YPG var. Bu yeni konjonktürde YPG’nin silahlı mücadelesini değil siyasi kanadı PYD’nin Şam’daki varlık mücadelesini daha çok konuşacağız pek muhtemeldir ki. 

Son haftalarda Suriye’de değişen kontrol haritasının Kürtler açısından ne anlama geldiğini, Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin ‘onursal başkanı’ diyebileceğimiz konumundaki Mesud Barzani’nin neden bu kadar kuvvetli biçimde denkleme girdiğini alanı en iyi tanıyan akademisyenlerden Doç. Dr. Arzu Yılmaz yorumlasın istedim. Bu konuşmayı, Kürdistan Hewler (Erbil) Üniversitesi’ndeki üç senedir devam eden öğretim üyeliğinin son gününde yapmış olmamız tamamen tesadüf oldu. Ankara Siyasal çıkışlı Arzu Yılmaz’ın Irak ve Suriye coğrafyasındaki önde gelen karar alıcılarla birebir temas eden, sık seyahat ederek sahayı bizzat gözlemleyen bir siyaset bilimci olduğu notunu düşmem elzem. Türkiye’mizde bu tür akademisyenlerden çok olmadığını akşam ekranlara bakıyorsanız, siz de görüyorsunuz. 

Arzu Yılmaz’a göre, Mesud Barzani de Öcalan da Ortadoğu’da zamanın ruhunun merkezi yönetimlerde güçlü olmayı dayattığının farkına vardı. Barzani’nin son hamlelerinin de nihai bir birleşik Kürdistan hedefinin değil, Kürtlerin bulundukları ülkelerin merkezlerinde güçlenmesi stratejisinin tezahürü olduğunu düşünüyor. Yılmaz’ın Ortadoğu’da batının tercihiyle kurulmakta olan yeni Sünni eksen nedeniyle Kürtlerin düne kadar en büyük avantajı olan seküler çizgisinin yeni konjonktürde dezavantaja dönüştüğü tespiti çarpıcı. 

Kürt hareketi içindeki Rojava’nın savaşı nedeniyle ötelenen eleştiri ve tartışmaların yeni dönemde daha görünür hale gelebileceğini söyleyen Yılmaz, yine de Kürtleri kenetleyen tehdit algısı çözülmeden çok dramatik değişimler beklemenin zor olduğuna inanıyor. Çünkü ona göre Rojava meselesi bugün farklı ülkelerde yaşayan tüm Kürtlerin için bir ‘onur meselesi’ne dönüşmekte.

“Kademeli entegrasyonun nereye varacağını bugünden kestirmenin imkânı yok”

-Suriye’de ocak ayı boyunca süren şiddetli çatışmaların ardından Şam yönetimi ve Suriye Demokratik Güçleri (SDG) arasında askeri ve idari entegrasyonu öngören bir mutabakata varıldı. Bu aslında 10 Mart 2025 ve 18 Ocak 2026’dan sonraki üçüncü eşik. 30 Ocak anlaşmasına göre SDG’ye bağlı birimlerden, Suriye ordusu bünyesinde görev yapacak üç tugaylık bir askeri tümen oluşturulacağını anlıyoruz. SDG kontrolündeki özerk yönetim bünyesindeki kurumlar kademeli olarak Suriye devlet kurumlarına entegre edilecek. SDG zaten 18 Ocak’ta sınır kapılarının, havaalanlarının, petrol ve gaz sahalarının Suriye ordusu kontrolüne geçmesini kabul etmişti. Bu kez gelinen noktanın “final” olma ihtimalini kuvvetli buluyor musun? 

An itibariyle bütün ayrıntılarını tam da bilemediğimiz bir anlaşma yapılmış olması durumu var karşımızda. Ama bu durumun, sorunun nihai bir çözüme kavuştuğu anlamına gelmediğini düşünüyorum. Çünkü çok akışkan ve henüz taşların yerine oturmadığı bir süreçten geçiyoruz. Bu aslında, tam bir yapboz süreci. Bu yapboz süreci sadece Suriye sahasına özgü bir durum da değil, halihazırda küresel ölçekte olmakta olan her şeyle alakalı bir durum. Zamanın ruhu mu dersin, yoksa Trump dönemi türbülansı mı dersin? Dünya sanki türbülanstaki bir uçak gibi. O türbülanstan çıkmadan da kimin başı yarıldı, kimin kolu kırıldı, kim hayatta kaldı, kim korkudan kalp krizi geçirdi bilemeyiz. Trump türbülansı devam ediyor. O nedenle de biz şu anda sadece bu en son varılan anlaşma üzerinden şimdilik bir şey söyleyebilecek durumdayız. Söyleyebileceğimiz en önemli şey de şu olabilir; taraflar şu an için çatışmadan değil uzlaşmadan yana bir irade ortaya koymuş durumda. Demek ki asgari müştereklerde uzlaşmışlar ve fakat bu metindeki “kademeli entegrasyon” ifadesinin günün sonunda nereye varacağını şu anda kestirmenin bana kalırsa imkânı yok. 

“Deyrizor ve Rakka, aslında Suriyeli Kürtler için ‘kırmızı çizgi’ değildi, oraları elde tutmanın askerî rasyonalitesi başkaydı”

-Ama nihayetinde şu söylenebilir; 18 Ocak’a kadar ABD’nin desteğiyle varlığını devam ettirmiş olan Kuzey ve Doğu Suriye Demokratik Özerk Yönetimi Bölgesi (DAANES) ortadan kalktı. Yani Suriyeli Kürtlerin Rojava diye tanımladığı bölge tabir yerindeyse çekti, küçüldü ve Kobani-Haseke-Kamışlı hattına kadar geriledi.  

Açık söyleyeyim Deyrizor ve Rakka’nın elden çıkması benim son bir yılda işin muhataplarıyla yaptığım temaslar üzerinden edindiğim gözlemlerime çok ters bir durum değil. Bu sadece benim gözlemlerimle ilgili bir durum da değil. Rakka ve Deyrizor, 2017’deki tartışmaları hatırladığımızda, birkaç gün önce Mazlum Abdi’nin yaptığı açıklamada olduğu gibi bir “kırmızı çizgi” değildi. Asıl motivasyon hep Kürtlerin ağırlıklı olduğu bölgeleri korumak oldu. Rakka ve Deyrizor’u tutmanın rasyonalitesi ise şöyle izah ediliyordu; “Askeri olarak bulunduğumuz alana sıkışarak yaşadığımız alanları koruyamayız, daha fazlasını yapmak zorundayız. Ateşi eşiğin ötesinde tutmak zorundayız ki buraları tutabilelim.”  

“Hakan Fidan Suriye’deki 300 solcuyu cidden Türkiye için tehdit olarak tanımlıyorsa, Türkiye’nin çok daha büyük sorunu var demektir!”

-Kürtlerin kendi tercihlerinin ötesinde Rakka’nın ABD için, daha doğrusu IŞİD Karşıtı Küresel Koalisyon için sembolik önemi vardı. Zira Rakka IŞİD’in kurduğu ve kendilerince “İslam Devleti” diye tarif ettikleri tuhaf yapının da başkentiydi. Yani Rakka’nın Suriye Demokratik Güçleri (SDG) tarafından kontrol edilmesi Kürtler kadar batı için önemliydi işin başında, değil mi?  

Tabii ki, orada çok parametre var. Obama döneminin Suriye Özel Temsilcisi Brett McGurk, yıllar sonra the New York Times ile Foreign Affairs'de yazdığı iki makaleyle o süreçte alınan kararları çok detaylandırdı. IŞİD ile mücadele denklemi Türkiye açısından hep ikircikli bir konu olageldi. Bugün de hala öyle. Bu açıdan Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın El Cezire’ye verdiği röportaj çok önemli. Hala IŞİD’i bir tehdit olarak tarif etmek yerine SDG’yi bir tehdit olarak tarif ediyor. Fidan şöyle bir cümle kurdu: “Suriye’de SDG’nin kontrolündeki bölgelerdeki Türk solcu unsurlarına mensup 300 kadar silahlı insan var. Bunlar Türk sol örgütlerinin üyeleri.” İlk duyduğumda kendi kendime “Acaba ben mi yanlış anladım?” dedim. Döndüm yeniden baktım, hakikaten de “300 solcu” diyor. Düşünebiliyor musun, bir Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı, 300 solcunun varlığını Türkiye için bir tehdit olarak tarif ediyor. Eğer Hakan Fidan cidden bunu bir tehdit olarak tanımlıyorsa, o zaman Türkiye’nin bence o 300 solcudan daha büyük bir sorunu var. Ve bunlar söylenirken Türkiye geçmişte olduğu gibi bugün de hala IŞİD’i bir tehdit algılanıyor. Ben bunu görüyorum.  

“ABD’nin SDG ile çalışma tercihi, tam bir niyet edilmeyen sonuçtu”

-SDG’nin kurulduğu ana, yani 2014 parametrelerine döndüğümüzde -ki Brett McGurk de o bahsettiğin makalelerde bunu anlatır-; PKK’nın Suriye kolu olarak bilinen YPG’nin bir anda Suriye’nin üçte birini kontrol eden SDG’nin omurgası haline gelmesi ABD açısından askeri ağırlıklı bir tercihti. Türkiye’de ise hem hükümet hem de farklı siyasi spektrumdan kitleler bunun bir politik tercih olduğuna neredeyse emindi. Gelinen nokta itibarıyla bunun bir politik tercih olmadığı kanıtlanmış mı oldu? 

Bu tam bir niyet edilmeyen sonuçtu (unintended consequence). Benzer bir niyet edilmeyen sonucu da biz 2003’teki Irak Savaşı sonrasında gördük aslında. Türkiye eğer 1 Mart Tezkeresi’ni reddetmeseydi, bugün federal bir Irak ve Irak anayasasında tanınmış bir Kürdistan Bölgesel Yönetimi olabilir miydi? Tarihin o kırılması, Kürt çalışmaları literatüründe çok sıklıkla tartışılan bir konudur. 

Dönelim Suriye’ye…Eğer ABD 2014’e gelindiğinde “no boots on the ground” (sahada asker potini istemiyoruz) doktrinine geçmiş olmasaydı YPG ile bu tür bir iş birliği yine de gerçekleşir miydi? Tabii orada ABD’nin Suriye’ye asker göndermeme tercihi kadar NATO üyesi Türkiye’nin IŞİD ile savaşmaya gönüllü olmaması da bir faktördü. Bunu ben söylemiyorum, Brett McGurk söylüyor. Kürtlerle çalışma dinamiği böyle bir konjonktürde ortaya çıkmıştı. Yani Suriyeli Kürtlerle askeri ilişki ABD açısından o dönem “ad hoc” (duruma özel ve geçici) olarak gelişti.  

“Amerika ile iş birliği, YPG içinde aktif bir tartışma konusuydu” 

-ABD-YPG ilişkisini sürpriz, hatta çelişkili hale getiren şey sadece NATO üyesi Türkiye’nin “terör örgütü” olarak tanımladığı bir yapının uzantısının ağır silahlarla donatılması değildi. Marksist-Leninist bir çizgide kurulan ve “antiemperyalist” olma iddiasında olan bir yapının Amerikan silahlarıyla donatılıp onlar tarafından eğitilerek savaşmayı kabul etmesi kendi içlerinde de çok tartışıldı.  

Ben ilk kez 2015’te Rojava’ya gittiğimde Amerika ile iş birliği YPG’nin birebir konuştuğum askeri kurmayları arasında aktif bir tartışma konusuydu. Bu kadar idealist solcu bir grup için Amerika ile iş birliği yapmak öyle kolay kolay kabul edilebilir bir şey değildi. Ama orada iki taraf açısından da sahanın koşulları üzerinden bir rasyonelite gelişti. Ve bu rasyonalitenin askeri olarak da doğru olduğu açıkçası zaman içerisinde teyit edildi. O dönemden başlayarak baktığımda, Rojava yönetiminin Rakka ve Deyrizor’un ideal sınırları içerisinde olduğunu düşündüklerine kanaat edebileceğim hiçbir şey gözlemledim. Bireysel temaslarım da sahadaki gözlemlerim de hiçbir zaman bana bunu söylemedi. İnsanların varlığına yönelik tehdidi ötelemek için doğal Arap alanları olan Rakka ve Deyrizor’da SDG’nin kontrolü araçsal oldu. Daha sonra ise bu kontrol alanı, Kürtler açısından Rojava’nın siyasi statüsünün tanınmasını konusunda hiç şüphesiz bir kart olarak anlam taşıyordu.

“Suriyeli Kürtler açısından ‘görev tamamlanmış’ gibi”

“İdeal noktada değiller, ana doğal minimal noktada hedeflerine ulaşmış görünüyorlar” 

Daha önce sorduğun soruya dönersem… Evet 18 Ocak’a giden yolda kuşatılmış bir Kobane, Haseke ve Kamışlı’da SDG kontrolünü ortadan kaldırmak üzere alınan askeri ve siyasi pozisyon Kürtler açısından Rojava’nın kaybedilmesi riskini ortaya koyuyordu. Ancak 30 Ocak Anlaşması, her ne kadar açıklanan detaylarda hala muğlaklıklar olsa da günün sonunda Kürtler açısından “mission accomplished” (görev tamamlanmış) gibi gözüküyor. Belki kendileri açısından ideal noktada değiller ama doğal minimal noktada hedeflerine ulaşmış gözüküyorlar.  

“Ortadoğu’daki yeni güvenlik mimarisi İsrail-Körfez denklemi üzerinden kuruluyor, Türkiye aslında bu denklemin periferisinde”

-SDG’nin ABD ve NATO açısından düne kadar ne anlama geldiğini hatırlarken IŞİD dışındaki diğer bir faktörü de hatırlamak gerekiyor diye düşünüyorum. Rusya ve İran’ın Esad rejimin davetiyle Suriye’de at oynatabildiği zamanlardı. Washington’da gazetecilik yaptığım o dönemde Pentagon’la sıklıkla “Şii hilali’nin engellenmesi için…” diye başlayan cümleler duyardım. IŞİD geriletildikten sonra da kuvvetli bir SDG muhafaza edilmesinin deklare edilmeyen motivasyonu aslında İran’dı. Son iki senede İran’ın vekil güçleri ciddi manada zayıflatıldı. Esad gitti, Rusya ve İran’ın Suriye’de izi kalmadı. İsrail’in eli zaten Suriye’nin içinde. İşte Trump İran’a savaş açmaya hazırlanıyor. Dolayısıyla da Suudi Arabistan ve Türkiye destekli bir HTŞ, İran’ın çevrelenmesi noktasında SDG’den çok daha mantıklı bir tercih gibi görünüyor ABD yönetimi için. Bu tespite katılır mısın? 

Kesinlikle katılıyorum. Ama bu durumun şöyle bir sonucu da var; Türkiye açık bir biçimde Ortadoğu denkleminin periferisine düştü. İbrahim Antlaşmalarından başlayarak Ortadoğu’daki yeni güvenlik mimarisinin omurgası Körfez-İsrail denklemi üzerinden kurulmaya başlandı. Türkiye’nin bu yeni kurulan denklemin karşısında mı yoksa periferisinde mi kalacağı soru işaretiydi. Trump’ın yeniden iktidara gelmesinin ardından liderler seviyesinde kurulan ilişkinin de etkisiyle bu aşamada Türkiye bu yeni güvenlik mimarisine eklemlenebileceğinin işaretlerini veriyor. Ancak en başta söylediğim gibi, halihazırda bir Trump türbülansının içinden geçiyoruz. Trump türbülansından çıktıktan sonra ne olur bilemeyiz. 

“İran’a karşı kullanılabilecek bir tür ‘Sünni, cihatçı ordu’ hazırlanıyor”

-Bu bahsettiğin Körfez-İsrail denklemi üzerine kurulmaya çalışılan yeni Ortadoğu dinamiği aslında Türkiye dışında da çok kırılgan. Evet bir zamanlar Suudların uydusu gibi olan Birleşik Arap Emirlikleri bugün İsrail ile başka bir hatta alternatif ilişki geliştirmiş olsa da İran konusunda hilafsız ABD-İsrail çizgisinde davranması zor olabilir. Anladığım kadarıyla sen yine de HTŞ ile HTŞ’ye katılan Arap aşiretlerinin bir tür ‘Sünni, cihatçı ordu’ olarak bir aşamada İran’a karşı kullanılabileceğini mi düşünüyorsun? 

Zaten bunlar şimdi o aşama için hazırlanıyorlar. Tam böyle düşünüyorum. Ama korkunç akışkan bir hal de var karşımızda. Bir baktık Birleşik Arap Emirlikleri ile İsrail yakınlaşırken Suudi Arabistan ile Katar hop diye aralarındaki sorunu çözdü. Pakistan ile Türkiye’nin ve Mısır’la Suudi Arabistan’ın yine Birleşik Arap Emirlikleri-İsrail yakınlaşmasına karşı dengeleme hamlelerini izledik. Bu kırılganlıklar devam ediyor şüphesiz. Şu anki durumun Türkiye açısından en önemli kırılganlığı da Türkiye’nin bu çeperde kalma halinin sebebinin Trump’la kurulan kişisel ilişkiler olması. Yani ABD ile yapısal sorunlar çözülmüş değil. Dolayısıyla orta ve uzun vadeli projeksiyonlar yaparken, Türkiye’nin bugünkü durumunun Trump takımıyla uyumlu çalışmanın getirdiği bir konjonktürel yeniden merkeze dahil olma hali olduğunu unutmamalıyız. 

Sen de biliyorsun ki Suriye’ye karşı Sezar Yaptırımları bile kalktı ama Türkiye’ye dönük CAATSA yaptırımları henüz kalmış değil. Türkiye henüz bırak F-35’ler sorununu, F-16’lar sorununu dahi çözebilmiş değil. Kongre’ye sunulan yeni bir yasa teklifiyle Doğu Akdeniz’deki ABD-İsrail-Güney Kıbrıs-Yunanistan iş birliği konsolide oluyor. Türkiye yok hikâyede! Türkiye’nin o çeperde kalmasına neden olan yapısal sorunlar çözülmediği halde bugün sanki Orta Doğu’da olmakta olanın merkezinde merkezi bir rol ile yeniden yeri tanımlanıyormuş gibi düşünmek bana kalırsa yanılgı. Bu yanılgıyı ve kırılganlığı yaratan da Türkiye’nin yapısal sorunları çözmek için politikalarını değiştirmeden sadece Trump takımıyla uyumlu çalışma motivasyonuyla aldığı pozisyonlar.  

“Türkiye 2018’da Afrin harekâtı için girdiğinde daha fazlasını almak istedi ama CENTCOM’un rezervi nedeniyle alamadı” 

-ABD’nin Suriye Özel Temsilcisi ve Ankara Büyükelçisi Thomas Barrack’ın “SDG’nin sahada IŞİD karşıtı birincil güç olma amacı büyük ölçüde miadını doldurdu” açıklamasını Türkiye’de “ABD Kürtleri sattı” diye okuyanlar çoğunlukta. Oysa Washington’dayken 2017-2019 arası farklı Amerikalı yetkililerin açıklamasına dayanan onlarca haber yazmışımdır ve hepsinde YPG ile ilişkiyi Amerikalılar 3T ile özetlerdi; temporary, tactical, transactional (geçici, taktik, al-vere dayalı).  

Evet adamlar bunu her zaman söylediler. “Bizim sizinle ilişkimiz taktik, geçici ve işlevsel” dediler. Kimse kimseye yalan söylemedi yani. Ama orada bir nüans var, onu da atlamamak gerekiyor. CENTCOM ile ABD Dışişleri’nin ve Beyaz Saray’ın çizgileri hep farklıdır. Mesela 2018’ta Trump Erdoğan’a Afrin harekâtı için “Buyur gir” dedi, TSK da girdi Serekaniye ile Gresipi’yi aldı. Ama Türkiye’nin niyeti daha fazlasını almaktı ama alamadı. Bunun nedeni de CENTCOM’un koyduğu rezervdi. 

“Mazlum Abdi, Türkiye’nin vetosu nedeniyle ABD’ye hiç gidemedi” 

“Neyin ne olduğunu biliyorlardı, hayal dünyası içinde yaşamadılar” 

-Donald Trump da son kertede TSK’nın Fırat’ın doğusuna geçmesine izin vermedi. Hatta bu yapılırsa Türkiye’nin ekonomisini yok edeceği tehdidinde bulundu.  

Aynen. Bütün bunlar olurken Kürtler de öyle hayal dünyasında falan yaşamıyordu. Neyin ne olduğunu görüyorlardı. Mesela ABD tarafından Suriye’de yegâne muhatap görüldükleri dönemde dahi Mazlum Kobani senelerce Amerika’ya gidemedi. ABD vize çıkarmadı. Daha altı ay önce ABD’nin terör listesinden ismi çıkan Ahmed El Şara Washington’da ağırlandı ama Mazlum Kobani hiç gidemedi. Ve bunun Türkiye’nin baskısı ve vetosu nedeniyle olduğunu elbette biliyorlardı. Yani bütün bu yıllar içinde Kürtler hayal dünyasında yaşamadılar. 

Bugünden sonra neler olabileceği üzerine kafa yorarken şu bilgiyi bir kenarda tutmakta fayda var; ABD’nin 11 Eylül sonrasında Afganistan’a müdahale tarihi 2001 ve aradan 25 sene geçmiş bugün bırakın Afganistan için özgürlükleri demokrasiyi falan tartışmayı adamlar hukuki bağlamda köleliği tartışır noktadalar. Niyet edilenle ortaya çıkan sonuç başka oldu. ABD’nin tarzı böyledir. Başka bir ülkeyle ilgili tasarrufları başlangıçla nihai nokta arasında değişebiliyor ve günün koşullarına göre yeni haller alıyor. 

“Afganistan’dan Suriye’ye bir Sünni aksı oluşuyor, İran çevreleniyor” 

“Bu yeni tablo içinde Kürtlerin daha düne kadar avantajı olan seküler çizgi dezavantaja dönüşmüş durumda” 

-Madem Afganistan işgalini hatırlattın, o halde ben de milat olarak 2001’i alarak sorayım. 25 senede ABD’nin Ortadoğu politikası bağlamında Kürtlerin yükselişini izledik ama bugün o yükseliş trendinin sonuna mı gelindi? Gelindiyse neden?  

Bugün Afganistan’dan Suriye’ye kadar olan coğrafyaya baktığımda ben adeta bir Sünni aksı görüyorum ya da bir Sünni çemberi. Washington’ın HTŞ ile yola devam yönünde yaptığı tercihi İran’la savaş gündemiyle birlikte okuduğumda, sahadaki durumun bana düşündürdüğü Afganistan’dan Suriye’ye oradan ta Beyrut’a uzanan sağlam bir Sünni ekseninin oluşmakta olduğu, İran’ın böyle bir Sünni eksenle yeniden çevreleniyor olduğu. Ortadoğu denklemini belki 20 sene domine edecek bir eksen oluşuyor. Tabii hal böyle olunca da seküler bir çizgi ile bugüne kadar bu coğrafyada farklarını ortaya koyan Kürtlerin daha düne kadar siyasi avantajı olan şey, yeni tablo içinde dezavantaja dönüşmüş gözüküyor. Bugün HTŞ’nin Washington tarafından Kürtlere tercih edilmesinin özünde bu var.

Uzun yıllardır İngiltere’de çalışmalarını sürdüren İran Kürdü bir akademisyen vardır Kamran Matin… Onun Kürdistan’ın jeopolitiği üzerine bir saptaması vardır; “geopolitical  liminality” der. Yani jeopolitik olarak eşikte olma hali. Bana kalırsa Kürtler bugün de yine bir jeopolitik eşiktelik halindeler. Bugüne kadar seküler, özgürlükçü ve eşitlikçi bir iddia ortaya koyarken bu siyasi hat onların gücüydü ama bugün Ortadoğu’da batının da tercihiyle Sünni eksenli bir dünya kurulurken Kürtler eski dünyanın aktörleri durumuna düştüler. Yani son gelişmeler, bu Sünni eksene eklemlenemeyecek bir yapı oldukları için bugün artık tercih edilmedikleri gerçeğini ortaya çıkarttı. Amerika’nın bugün HTŞ’ye gösterdiği teveccüh, sadece Suriye’den ibaret bir planlamanın parçası olamayacak kadar mübalağalı. 

Öte yandan bugünün denkleminde bile Türkiye hala SDG’yi ya da işte YPG’yi şeytanlaştırmaya çalışıyor. Oysa Rojava’nın Türkiye için bir tehdit olduğunu ne coğrafyayla ne nüfusla hiçbir şekilde açıklanamaz. Rojava’da ne kadar direnirsen diren, günün sonunda Rojava’nın kaderini belirleyecek olan diğer üç parçadaki Kürtlerin vereceği destektir. Bu siyasi matematiğe rağmen Türkiye Rojava konusundaki söylemini sürdürüyor çünkü Kürtleri bir askeri güç olarak siyasi denklemden çıkarıp sadece bir kültürel grup parantezine almak istiyor. Türkiye’de de zaten tam olarak bunu yapmaya çalışıyor, ‘Terörsüz Türkiye’den ben bunu anlıyorum. 

“Rojava aslında Kürtlerin yaşadığı ülkeler arasındaki zayıf halkadır ama bugün artık tüm Kürtler için bir onu meselesidir”

-Rojava’nın Türkiye için asla gerçek manada bir tehdit olamayacağını düşünmenin temel dayanağı nedir? 

Rojava topografik olarak düzayak, Türkiye için askeri ve stratejik anlamda o kadar kolay bir yer ki. Bak Irak Kürdistanı öyle değil, İran Kürdistanı da öyle değil, Kandil öyle değil. İkincisi de Suriye’de 2-3 milyon civarında Kürt nüfusu var ve konsantre olarak tek bir alanda değiller, dağılmış durumdalar. Bugüne kadar da kendi aralarında siyasi bir birlik sağlayabilmiş değiller. 

İran’da Kürtlerin askeri gücü hep olmuş. Irak Kürdistanı yüz yıldır kesintisiz var. Türkiye’de en son tahlilde 1978’den beri bir hareket var. O nedenle diyorum Kürtlerin yaşadığı ülkeler arasındaki zayıf halkadır aslında Rojava. Ama zayıf halka olmasına rağmen bütün Kürdistan parçaları için coğrafyasının bir stratejik değeri var. Bunu akılda tutmak gerekiyor. Ayrıca bugün Rojava stratejik öneminin ötesine geçerek bütün Kürtler için bir onur mücadelesine dönüştü. Rojava bugün dünya için bir vicdan meselesi olabilir ama Kürtler için artık bir onur meselesidir. 

“Türkiye nihayet Kürtleri kültürel özne olarak tanıdı fakat şimdi de siyasal özne olarak tanımayı reddediyor”

“Ankara’nın arzusu Kürtleri kültürel grup parantezine almak; süreçte tarafların örtüşemediği yer de burası”

-Biraz önce zaten ‘Terörsüz Türkiye’ projesini hakiki bir çözüm süreci olarak görmediğini söyledin. Dahası Suriye’deki yeni denklemle birlikte sürecin beyin ölümünün gerçekleştiğini düşündüğünü katıldığın yayınlarda söylediğini takip ettim. 

Ben bunu en baştan beri söylüyorum, bu bir barış projesi değil. Adamlar zaten bunun büyük bir savaş gelmekte olduğu için iç cepheyi güçlendirme projesi olduğunu açık açık söylediler. Bu sürecin ortaya koyduğu bir gerçeklik var. Türkiye neredeyse yüz yıl aradan sonra Kürtleri nihayet kültürel bir özne olarak tanıdı fakat şimdi de siyasal özne olarak tanımayı reddediyor. Ankara’nın arzusu Kürtleri kültürel grup parantezine almak. Süreç bağlamında tarafların pozisyonlarının örtüşmediği yer de burası. Evet PKK silah bırakarak askeri bir güç olarak denklemde kalmamaya olurunu verdi. Ama bunun karşılığında siyasi denkleme dahil olmak istiyorlar ve “siyasi statümüzün tanınmasını istiyoruz” diyorlar. 

“Askeri bir güç olarak ben silah bırakıyorum” demekle aslında PKK de buna oluru verdi. Orada anlaşılmayan ne? O kültürel grup parantezine girmek istemiyorlar. Onlar askeri güç olarak tamam, denkleme dahil olmayacağız ama bunun karşılığında biz siyasi denkleme, siyasi statümüzün tanınmasını istiyoruz diyorlar. Zaten “Kürt sorunu” dediğimiz şey de Kürtlerin bireysel olarak siyasi haklarının tanınması değil, Kürdistan’ın siyasi statüsünün tanınmasıdır. Anlaşamadıkları noktanın bu olduğunu düşünüyorum. Türkiye’nin Kürt sorununu ele alışını ben şuna benzetiyorum; Türkiye yola çıkıyor ama hep bir sonraki istasyondaki treni yakalamaya çalışıyor. Son gelişmelerle birlikte zaten bu yeni jeopolitik eşikte Türkiye bence ortağını seçti, seçtiği ortak o kurulmakta olan cihatçı ordu ve Kürtler değil. 

“‘Kandil Öcalan’ı dinliyor mu?’ sorusu 1999’dan beri süregelen bir tartışmadır”

“15 yıllık savaşta kazanılan başarı üzerinden Rojava kendi siyasi aktörlerini üretti”

-SDG’nin 10 Mart mutabakatını uygulamaya ayak diremenin sonucunda hem toprak hem nüfuz kaybetmesinin ardından Türkiye’de hükümete yakın yorumculardan ve medyadan sıklıkla “Mazlum Abdi Öcalan’ı değil Kandil’i dinledi” hikayesi dinliyoruz. Bu doğruysa, örgütü Öcalan’ı dinlemiyor demektir ki bu bir buçuk senedir işlenen anlatıyı çökertir. Sana göre de Mazlum Abdi aslında 10 Mart mutabakatına uymak istiyordu ama Kandil’in baskısı nedeniyle mi direndi? 

Şimdi bir kere şunu hatırlatmam lazım; “Kandil Öcalan’ı dinliyor mu, dinlemiyor mu?” tartışması Suriye ile ortaya çıkmadı. Bu, Öcalan’ın 1999’da yakalandığı günden beri süregelen bir tartışma. Bu tartışma Rojava yüzünden çıkmadı ama bu bağlamda da devam etti ama bu bağlamda devam ederken de hep bir şey gözden kaçırıldı. Rojava’da konuşulan YPG değil SDG idi. Ve düne kadar SDG’nin yaptıklarını ya da yapmadıklarını sadece Öcalan ile ilişki üzerinden açıklayamayız. Çünkü SDG içindeki emir komuta zinciri çerçevesinde Öcalan ve kandil dışında pek çok faktör vardı. Nitekim Arap aşiretlerinin rolünün önemini son olayda gördük. Elbette PKK’nin Rojava’daki varlığı inkâr edilebilecek bir gerçek değil. Ama 15 yıllık savaş ve o savaşta kazanılan başarı üzerinden Rojava kendi aktörlerini üretti. Kandil de söylese, Öcalan da söylese, Rojava’nın siyasi aktörlük ve karar alma mekanizmalarındaki payını yok sayarak bu soruya cevap veremeyiz.

Öte yandan PKK spekülasyona yer bırakmayacak şekilde kendini feshetti, silahlarını yaktı, hatta Türkiye’nin sınırından geri çekildi. Buna mukabil Suriye’de Rojava’nın statüsünün tanınması konusunda net bir beklentinin İmralı görüşmeleri bağlamında dile getirilmiş olduğunu biliyoruz. Bunu Öcalan kendi söyledi. Kandil’dekiler de söylediler. Böyle bir yapıyı ancak ya tümüyle kabul edeceksin ya bölüp yöneteceksin. Bence tam da bu yüzden biraz önce anlattığım çaba içinde Ankara, Kürtleri bir kültürel paranteze alma çabası içinde. 

“Mesud Barzani ömrünün son evresinde siyasi liderliğini Kürtlerin birliği üzerinden yeniden tanımlamak gibi bir pozisyon aldı”

-Mesud Barzani’nin şu an Irak Kürdistan Bölgesel Hükümeti içinde aktif rolü yok ama olmasına da gerek yok. Zira o sembolik olarak hala herkesin üzerinde bir şahsiyet ve biz Barzani’yi son haftalarda Suriye’deki Kürtlerin hamiliğini üstlenmiş ve adeta masayı yeniden kurmuş bir aktör olarak izliyoruz. Nasıl oldu da Barzani geçmişte çok itiştiği, hatta belki de ezeli rakibi olarak gördüğü Öcalan’ın çizgisiyle aynı sayfaya geldi?  

Mesud Barzani ve Abdullah Öcalan. Biri 1948, diğeri 1949 doğumlu. Seksenine gelmiş iki adam. Onlar, geleneksel Kürt liderler ekolünün son iki temsilcisi. Biyolojik ve siyasi ömürlerinin son evresinde tarihsel misyonlarını yerine getirme telaşı ve sabırsızlığı içinde olduklarını düşünmek mümkün diye düşünüyorum. Bunu bir teslim edelim.

Mesut Barzani bundan 15 yıl önce bir taahhüt altına girdi. “Bundan sonra Kürtler arası savaş bitti” dedi. Kaldı ki Mesud Barzani KDP’nin başındayken hem PKK ile hem de Talabani’nin KYB’si ile savaşan bir adam. Böyle bir geçmişin ardından işte 15 yıl önce bir daha hiçbir Kürt grupla savaşmama taahhüdü altına girdi ve aradan geçen zamanda bu taahhüdü üzerinden çok ciddi sınandı. Ve gelinen noktada benim anlayabildiğim kadarıyla ömrünün son evresinde siyasi liderliğini Kürtlerin birliği üzerinden yeniden tanımlamak gibi bir pozisyon almış durumda. Artık sadece Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin bir başkanı ya da KDP lideri olarak değil, Kürtlerin birliği üzerinden hatırlanmak istiyor gibi görüyorum.

“Barzani bağımsızlık ajandasıyla hareket etmiyor, tam tersine merkezde güçlü statüyle denkleme dahil olmak istiyor”

-Yani bir biçimde bir çeşit “Birleşik Kürdistan” iddiasına doğru mu yelken açıyor?  

Hayır, tam tersine. Adım gibi eminim ki Mesud Barzani bugün fırsatını bulsa Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin bağımsızlığını ilan etmeye teşebbüs eder. Barzani’nin nihai hedefinin hep bu olduğuna benim en azından kişisel olarak bir şüphem yok. Ama bu sözünü ettiğim kendisini Ortadoğu’daki Kürtlerin temsilcisi olarak konumlandırma hali zaten bu nihai hedefiyle çelişen bir şey değil. Kürtlerin, Kürdistan Bölgesel Yönetimi dışındaki parçalardaki etkinliğini konsolide ederek aslında Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin stratejik derinliğini tesis etmek istiyor. Yani Kürtlerin birliğini sallamanın nihai politik hedefi bir büyük Kürdistan bağımsızlığı değil bana kalırsa. Asıl amacı, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin stratejik derinliğini de kullanabileceği bir alan yaratmak. Barzani'nin Rojova bağlamındaki pozisyonunu en özet böyle ifade ediyorum. 

Ortadoğu’da bugün bütün ülkelerde merkezi bir otoritenin kurulmasına dönük bir konsensüs var. Bunun farkındalığı içinde olan Kürtler de diyor ki; “O zaman ben de bağımsızlık ajandasıyla hareket etmiyorum.” Mesud Barzani de bunu diyor.  

-Ama aynı Mesud Barzani 2017’deki referandum sırasında Irak Kürdistan’ın bağımsızlığı için çok sert bir pozisyon almıştı. 

Mesud Barzani 2017’de o bağımsızlık ajandasını yürütürken, Güney siyasetindeki bütün aktörler kendisiyle aynı fikirde değildi. Ama gelinen noktada ortaya çıkan yeni dünyanın dinamiğine karşı durmak yerine o dünyanın güçlü bir parçası olma stratejisini benimsemiş görünüyorlar. Yani 2005’ten sonra Erbil’de Bağdat’tan bağımsız bir dış politika, bağımsız bir maliye politikası, bağımsız bir ekonomi politikası izlerim kafasındaydı Barzani. Ama 2017’den beri Bağdat’ta güçlü olma meselesine ağırlık verdi. Ez cümle söylemek istediğim Kürtler Ortadoğu’daki merkezileşme eforlarına karşı bir bağımsızlık politik ajandasıyla hareket etmek yerine merkezde güçlü bir statüyle denkleme dahil olmaya çalışıyorlar. 

“Suriye’de Kürtler, alabileceklerini hak mücadelesi üzerinden değil, güç mücadelesi üzerinden almaya çalıştılar”

“Bugün de ‘Eğer güçlü bir merkez kurulacaksa siyasi statüm tanınmış biçimde o merkezin parçası olurum’ inadındalar”  

-Abdullah Öcalan da örgütüne bunu söyledi zaten aslında. Hatta Mazlum Abdi’ye de bu yönde mesajlar verdiğini biliyoruz; “Şam’a ortak olun.” Ancak tabii meclis tutanaklarından da biliyoruz ki Öcalan’ın Ahmed El Şara’nın Esad türü bir diktatöre dönüşebileceğine ilişkin kaygıları baki. 

Evet Öcalan da merkeze ortak olmaktan bahsediyor. SDG bunu yapsın da istedi. Ama SDG de “Tamam ben entegre olurum ama beni kültürel bir grup parantezine alamazsın” dedi Şam’a. 

Bu bir güç mücadelesi ve Kürtler de alabileceklerini bir hak mücadelesi üzerinden değil ama güç mücadelesi üzerinden almaya çalıştılar. Politikalarını güç mücadelesi üzerinden şekillendiriyorlar. Gayet pragmatik bir pozisyonla “Eğer güçlü bir merkez kurulacaksa o zaman ben de siyasi statüm tanınmış biçimde o güçlü merkezin bir parçası olurum. Beni bundan da mahrum edemezsiniz” diyorlar. Politikalarını bu inat ve ısrar üzerinden şekillendiriyorlar. 

“Kürtler şu anda tehditlere karşı ortaklaşıyor, Erbil bugünkü konjonktürde Kandil’e karşı dün olduğu gibi sert olmaz”

-Mesud Barzani’nin, senin tarif ettiğin şekliyle, ömrünün son evresinde siyasi liderliğini Kürtlerin birliği üzerinden yeniden tanımlama iddiasına geri dönerek sorayım. Bu durumda Erbil’in Kandil üzerinde düne kadar kurduğu baskının gevşemesi söz konusu olur mu mesela? Kandil’in Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi üzerinden sıkıştırılabiliyor olması Ankara’nın en önemli kozlarından biriydi. Rojava’da Kürtlerin kaybı nedeniyle Iraklı Kürtleri de etkileyen duygusal travma dengeleri değiştirir mi? Barzaniler şu ortamda Kandil’e karşı yine de eskisi kadar sert olur mu? 

Bu olmaz. Olmayacak olmanın ötesinde şu anda yaşanan aslında 2014 momentine benzer bir moment. Kürtler şu anda ortak tehditlere karşı ortaklaşıyor. Aynı 2014’te IŞİD tehdidi karşısında nasıl Kürdistan savunmasında bir ortaklaşma olduysa bugün de tehditlerde ortaklaşıyorlar. Bu nedenle de şu konjonktürde Erbil’le Kandil’in ayrı düşmesi bana göre mümkün değil. Kürtler silahı da bırakır, Rakka’dan da çıkar ama o siyasi statüyü tarihin bu anında bir kez daha ıskalamayı kabul etmezler. Benim gördüğüm o. Direnç denilen şey silah değil, siyasi statü üzerinden oluşur.

“Kürt siyasi temsiliyetine yer açarsan bunu yönetebilirsin”

-2014 momentine benzer bir anda olmak işin Türkiye boyutu açısından nasıl sonuçlar doğurabilir? Sen bunu dediğin için hızlıca hatırlatmak isterim, aslında bugün Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ’ın cezaevinde olmasının miladı da 2014’teki Kobani direnişidir diyebiliriz sanırım…Tabii o günün iç siyasi dinamikleriyle bugünkü bambaşka ama yine de bu tür bir eşikte olduğumuzu mu söylemiş oluyorsun?  

Bir toplumsal kalkışma olur mu? Soru buysa, yanıtını ararken literatür de bize çok yardımcı olmuyor. Toplumsal kalkışma düşündürecek belli örüntüler var ama bunun arkasından II. Dünya Savaşı’nın ardından gelene benzer bir sessizlik durumu da gelebilir. Ben kendi adıma hangisinin olacağını öngöremiyorum şu anda. Ama bildiğim ya da görebildiğim bir şey varsa o da şu; Kürtler her ne kadar şikâyet etseler de Kürdistan coğrafyasındaki siyasi mücadelede eksiğiyle fazlasıyla Kürt siyasi temsilcilerinden yana net bir tablo ortaya çıkmış görünüyor. Dolayısıyla bu tabloya eğer izin verirsen, bu temsiliyete yer açarsan bunu yönetebilirsin. Ama bu temsiliyeti zora dayalı yöntemlerle sürekli bastırmaya çalışırsan bunun iki sonucu çıkabilir. Birincisi, dediğim gibi bastırmada başarılı olursun ve kitleyi sessizleştirirsin. İkincisi, bu baskı bir kalkışmayla sonuçlanır. Bu ikisinden hangisinin olacağını bugünden ben kişisel olarak öngörebileceğimi düşünmüyorum.

“Kürtlerin hiçbir siyasi aktörü aslında hedefini gerçekleştirmedi, bu ciddi başarısızlık ve bundan şikâyet var” 

-“Kürtler şikâyet etse de…” şeklinde ifade ettiğin durum nedir? Neyi kastediyorsun? 

Hani Öcalan da diyor ya “Artık PKK’nin varlık nedeni kalmadı çünkü Kürtlerin varlığı tanındı.” Orada çok önemli bir nüans var. Evet, Kürtler Türkiye’de bir kültürel grup olarak tanındı ama siyasi grup olarak tanınması sürecinin sancılarını yaşıyoruz. Son 20 yılın seçim sonuçları haritasını gözünün önüne getir, ne demek istediğimi anlayacaksın. Ancak öte yandan Kürtlerin hiçbir siyasi aktörü aslında ortaya koyduğu politik hedefi gerçekleştiremedi. İstersen bugün Rojava’da Kobane, Kamuşlu, Derik, Amude hattında oluşan direnci düşün. İstersen işte İran’daki Kirmenşah, İlam üzerinden, Urumiye üzerinden oluşan hattı düşün. Hiçbirinde hedeflenen politik hat gerçekleşmedi. Çok ciddi bir başarısızlık. Bunu teslim etmek lazım. Güney (Irak Kürdistanı) siyaseti üzerinden son üç yıllık tecrübeme dayanarak şunu söyleyebilirim; orada insanlar artık doğru düzgün sandığa dahi gitmiyor çünkü yolsuzluktan ve siyasi partilerin kendi arasındaki güç mücadelesinden yıldılar. Ama tüm bunlara rağmen ortaya çıkan net bir tablo var işte. Kürtler memnun olsa da olmasa da şikâyet etseler de etmeseler de Kürtleri Kürtlerden başka kimsenin temsil edemeyeceği bir ana geldik.

“Kürt hareketi içindeki eleştiriler, Rojava’daki savaş nedeniyle ötelendi” 

-Bu yaptığın analizi Türkiye Kürtleri özelinde daraltırsan, bu konjonktürün yeni bir siyasi hareketin önünü açma ihtimalini görür müsün? Bunu şu yüzden soruyorum neresinden bakarsan bak Öcalan çizgisindeki hareket 1978’den bu yana tek bir ana blok olarak kalabildi. Yani DEM öncülü siyasi partileri de katarak düşünürsek, Öcalan çizgisinden sapma olmadı. Bugün dışarı yansıtmasalar da kendi içlerinde de aktif bir tartışma olduğunu biliyoruz. Bu özeleştiri verme sürecinin sonunda yeni politik hatların doğuşuna tanık olur muyuz sence? 

Çok güzel bir soru. Aslında Kürtlerin kendi içerisinde siyasi temsilin şekline, siyasi karar alma mekanizmalarının işleyişine ve izlenen politikalara ilişkin çok ciddi eleştiriler var. Ama bu eleştiriler özellikle son 15 yıldır Rojava nedeniyle ötelendi. Dolayısıyla da şimdi şunu tahmin etmek zor değil; sadece Rojava bağlamında değil, Öcalan bağlamında da ya da genel Kürt siyasal alanı üzerinden sanıyorum yeni tartışmalar olacaktır. Savaşın ve şiddetin gölgesi kalktığında siyasi alanda biz çok daha çeşitli, çok aktörlü ve kendi içerisindeki mücadelenin de daha görünür olduğu bir Kürt siyasal alanını gözlemleyebiliriz. Bu ortaya çıkabilir. 

Ama Kürtler için hayatta kalmak her şeyin önüne geçtiği sürece bu eleştiriler bir iç tartışma olarak devam edecektir. Yani bu bahsettiğin tartışma ancak hayatta kalmanın bir risk olmaktan çıktığı durumda yer bulabilir. Hakan Fidan 300 solcudan bahsederken Rojava’da 15 yılda ölenlerin sayısı 12 bin. Buna rağmen yine de açıktan eleştiri oldu, oluyor. Ama bunun siyasal alana yansıması ötelendi. Bugün de mesela eleştirinin, DEM Parti’nin siyasal alanı domine etme becerisini etkileyecek ölçüde siyasal alana yansıması ancak şiddetin tamamen ortadan kalkmasıyla söz konusu olabilir. PKK’nin de bu durumu araçsallaştırdığını inkâr edecek bir durum yok. Çok da anlaşılır bir şey, bütün aktörler bunu yapar yani. 

T24