2026-04-26

Kawe Emin

Kürt yazar ve aydınları arasında, tarih ve arşive Refik Hilmi Hoca kadar önem veren çok az isim vardır. Kendisine gelen her mektubu, devletten gelen her resmi yazıyı, hatta bir bayram tebrik kartını veya bir davetiyeyi bile titizlikle korumuştur.

Ne mutlu ki, Refik Hilmi’nin kızı Jiyan Hanım, babasının tüm bu yazılarını, hatta şemsiyesi gibi özel eşyalarını bile muhafaza etmiş; bugün bunların büyük bir kısmı Süleymaniye’deki Jîn Arşivi’nde korunmaktadır.

Jiyan Hanım, vaktiyle bana bu mektuplardan ve yazılardan bazı suretleri saklama onurunu vermişti. "Ömür vefa ederse" gelecekte, farklı yerlerden edindiğim diğer mektup, belge ve tarihi yazılarla birlikte bunlar üzerine çalışmayı planlıyorum.

Burada, Ağrı (Ararat) İsyanı’nın lideri Kürt komutan İhsan Nuri Paşa’nın 21 Kasım 1958 tarihinde Refik Hilmi Hoca’ya gönderdiği mektubun metnini, günümüz imlasına uyarlayarak olduğu gibi paylaşıyorum.

General İhsan Nuri Paşa, mektubunu Sorani lehçesinde kullanılan Arami alfabesiyle kaleme almıştır.

O dönemde İhsan Nuri Paşa’nın kullandığı Kürtçe oldukça akıcıdır; ancak mektubu tam olarak kavrayabilmek için cümle yapısı üzerinde titiz bir inceleme ve sadeleştirme gerekmektedir.

İhsan Nuri Paşa mektubunda, Kürdistan’da Kürtçenin eğitim ve yazı dili haline gelmesinden, resmi bir dil olarak kabul edilmesinden duyduğu büyük memnuniyeti dile getirmektedir. Ayrıca, Refik Hilmi gibi vatansever bir şahsiyetin Maarif (Eğitim) Genel Müdürü olarak atanmasından dolayı sevinçlidir.

Mektup, o dönemin aydınları arasındaki ilişkinin kitap, dil ve Kürt davası üzerine kurulu olduğunu göstermektedir. Ancak İhsan Nuri Paşa o yıllarda İran’da yaşadığı ve Tahran yönetiminin sıkı denetimi altında olduğu için, her şeyi dilediği gibi açıkça yazamamıştır.

Paşa, mektubu gönderdiğinde General Barzani Sovyetler Birliği’ndeki uzun sürgününden yeni dönmüştü. Refik Hilmi’nin Ölümsüz Barzani ile olan yakın dostluğunu bildiği için, bu durumu bir fırsat olarak görmüştür. General Barzani’ye yazdığı özel mektubu, güvenilir bir elden ulaşması için Refik Hilmi’nin mektup paketinin içine yerleştirmiştir.

Satır aralarından, İhsan Nuri Paşa’nın ciddi bir güvenlik kıskacı altında olduğu ve Barzani’ye doğrudan mektup gönderemediği anlaşılmaktadır.

Mektubunda Refik Hilmi’ye şöyle der:

"Milli kahramanımız General Barzani’ye bir kağıt (mektup) yazdım. Olağandışı durumum bu mektubu açıkça göndermeme engel, bu yüzden onu sizin paketinizin içine koydum. Lütfen o mektubu mübarek ellerinizle kendisine takdim ediniz."

Bu mektup, Irak ve Güney Kürdistan’da Kürt dili ve siyasi hareketi için yeni imkanların doğduğu bir dönemi aydınlatan tarihi bir belgedir. İhsan Nuri Paşa’nın, General Barzani’yi "Milli Kahraman" olarak nitelemesi tesadüf değildir; zira Barzani, Sovyetler Birliği yolculuğu ve mücadelesiyle o dönemde birçok yabancı tarihçi tarafından da efsanevi bir Kürt lider olarak kaydedilmiştir.

Her iki Kürt generali, İhsan Nuri Paşa ve Mele Mustafa Barzani ile Mamoste Refik Hilmi’yi rahmet ve saygıyla anıyoruz.

Mektubun orijinal metni:

"Değerli ve Sevgili Dostum!

Bir süre önce size bir yazı göndermiştim ancak bir cevap gelmedi. Bağdat’ta sizinle konuşan ve daha sonra Tahran’dan size kitap gönderen arkadaşım size selam ediyor; 'Refik Hilmi Bey’in kitap yazmaya vakti kalmamıştır herhalde' diyor. Duyduğuma göre Irak Kürdistanı’nın tamamında ilkokullarda Kürtçe eğitim veriliyormuş ve siz 'Genel Müdür' (Maarif Müdürü) olmuşsunuz. Buna çok sevindim, umarım daha kısa sürede (tamamen) resmiyet kazanır. Şimdiden 'mübarek olsun' diyorum, inşallah canıgönülden sizi tebrik edeceğim.

Milli kahramanımız General Barzani’ye bir mektup yazdım. Mevcut olağandışı durumum mektubu açıkça göndermeme engel teşkil ediyor. Bu sebeple onu sizin mektup paketinizin içine koydum; lütfen kendi mübarek ellerinizle kendisine ulaştırın.

Huzurunuzda selam ve saygılarımı sunarım. Cevabınızı bekliyorum."

İmza

İhsan Nuri

21-11-1958

Rudaw